Звезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активнаЗвезда не активна
 

Тулаан айдыҥ 12-чи кӱнинде (2019ј) чыккан «Алтайдыҥ Чолмонында» «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп бажалыкту бичимел чыкты. Оҥдобой калдым – Кош-Агаш аймактыҥ администрациязыла, ол аймактагы алтай тилдиҥ айалгазы керегинде бичимелдиҥ авторыла олор ӧмӧ-јӧмӧ научно-практический конференция ӧткӱрер деп куучындашкан болгом, а эмди кенете алтай тилдиҥ ӱредӱчилериниҥ ассоциязыныҥ јуунын ӧткӱрип салганын меге ойто ло кем де нени де айтпаган. Конференция та болор, та болбос?

Ийе, чын биледеҥ башталат, је су алтай тилдӱ 3 јашту бала садикке барып ла телевизор кӧрӱп баштаган кийнинеҥ, кӧнӱ орус тилге кӧчӱп, алтайлап айткан сӧстӧрди оҥдоп, је чыгара орус тилле куучындап баштай берет. Мынызын бойыныҥ баркаларыныҥ темдегиле меге кече Пильтин Г.Н. ачуурканып куучындады.

Улалуда јӱк арайдаҥ алтай деп адап алган садикке јаан иште иштеп турарда, по «блату», албаданып барказын ого табыштырган Чекурашев Г.Б. алтай калыктыҥ Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ јуунында мынайда куучындады: «Тфӱк, ол алтай деп турган садигерде алтай јыт јок уулдар. Ондо бастыра балдар да, иштеп турган улустары да орустап куучындашкылап јат. Ол садиктеҥ слер оҥду неме сакыбагар. Баркамды ары темей табыштырдым».

Ончо улус билер, Улалуда узакка јадып, јаан иштерде иштеген алтай элитаныҥ балдары ла баркалары алтай тилин билбей турганын. Олор ого ӱзеери алтай тилди текши алтай калык ӱренерин чике башкарып јат. Олор оноҥ бисти «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, ӱредип, јаҥга удура неме айтпазын деп оозысты јаап салат.

Мынайып куучындап турган АР-ныҥ Башкарузыныҥ Председателиниҥ баштапкы ордынчызы Екеева Н.М. ла ӱредӱ министриниҥ баштапкы ордынчызы Болтошева О.Б. бойлоры алтай тил билбес, ӱзеери ат эдип «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, улусты кӧмӧлӧп лӧ јат. Олор јаантайын «Алтай тилди ӱредерин јӧмӧӧргӧ јондык ӧмӧликтерле ӧмӧ-јӧмӧ иштеер керек» деп айдып, ол јондык ӧмӧликтерди бастыра алтай тилге учурлалган јуундарга кычырбай, кандый бир алтай тилдиҥ окылу кӱреезине алтай кижи кирип калган болзо, оны оноҥ чыгарып, ол јуундарга јӱк сӧс уккур, бойынаҥ камаанду ӱредӱчилерди ле ок-тобыр сайыттарды јууп алала, олорго ло, удура унчыкпас улуска, укааркап ӧткӱрет. Бӱгӱн бӱткӱл ӱредӱниҥ министерствозында алтай тилдӱ алтай тилле чаазындар јазап турган сок јаҥыс специалист Чандыева Е.Д.

«Алтай тилин билетени бӱткӱлинче Алтай Республикадагы јаҥнаҥ камаанду!» - деп, айдарга јарабас ла коркымчылу болгоны учун «Алтайдыҥ Чолмонында» чыккан ӱзе ле материалдар јӱк алтай улуска ла баштанып, «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, лозунгту чыккылайт.

Бистиҥ ороондо кӧп тилдер јоголып јадарда, ончо калыктарды манкурттар деп айдып албазыс. Интернетте https://russian.eurasianet.org мындый јетирӱ кычырдым: По данным последних переписей населения, между 2002-м и 2010 годами количество говорящих по-татарски сократилось с 5,3 до 4,3 млн человек, по-башкирски — с 1,4 до 1,2 млн, по-аварски — с 785 до 715 тыс.; по-кабардино-черкесски — с 587 до 515 тыс., по-удмуртски — с 463 до 324 тыс., по-бурятски — с 368 до 218 тыс.

Исключением из общего правила является чеченский — число его носителей в этот период выросло с 1,33 до 1,35 млн человек. Следующая перепись, которая должна пройти в 2020-м, может подвести еще менее утешительные с точки зрения языкового разнообразия итоги.

Мында јилбилӱ болгодый сахалар ла  сойоҥдор јок. Чечендер бойыла оморкоор до, ӧскӧ калыктарга тем болгодый да аргазы бар! Олордыҥ ийдезин керелеген бир темдекти мен јаантайын айдып ла чийип турадым. Улалуда Листоктыҥ 10.03.10ј. 10№ мындый јар болгон №10-1055 «Ищу репетитора по чеченскому языку». Улалуга келген бир, БИР чечен балазына чечен тил ӱредерге ӱредӱчи бедиреп јат…

Чечендер бу јуукта јӧптӧлгӧн ӱренетен тӧрӧл тилин баланыҥ ада-энези бойлоры талдайтан деген федерал јасакка удура кыҥыс та этпедилер. Олор билер – Арасей кандый да јасак кийдирип јатса, олор бойыныҥ јеринде бойлоры ӱзе немени бойлорына канай јакшы болор, анай ла эдерин. А бисте кезик улузы јазап орустап та албас алтай  јурттарда ада-энелер алтай тилин балдарына ӱретпеске угузулар чийедилер.

Ол ӧрӧги «кем бурулу?» деген сурак аайынча мен кӧп бичигем: «Алтайдыҥ Чолмонында» да, «Листокто» до, «Улалуда» да. Чечен эмес, Арасейдиҥ бис ошкош тегин, бастыра терпила албатыларына јаҥ тӧрӧл тилин ӱредер айалга тӧзӧбӧзӧ, бис араайынаҥ тилисти јылыйтарыс.

Бистиҥ Республика кирезиндеги јаҥ база алтай тилге јаан ајару этсе керек база оҥдолор эди. Ол јаҥды бис бу ла келип јаткан сыгын айдыҥ 8-чи кӱнинде болотон талдаштарда тударыс. А эм тура АР-ныҥ БАСТЫРА јаҥы: башкару, парламент, администрациялар, ӱзе сайыттар ла органдар алтай тил билер кижини баалабай јат. Алтай тил ӱренетени алтай ӱренчикке ӱзеери кош болып, ого ЕГЭ-ге белетенерге чаптык эдет. Кийнинде алтай тилдӱ кижиге алтай тили камаанын јетирбей турза ол кижи балдарын да алтай тилге ӱретпес.

А эм тургуза јаҥда отырган, јӱзӱн-јӱӱр институттардыҥ ишчилери ле билимчилер, Алтай Республика бар болордо, алтай тил бар болордо, кезиги ол тилди билер улус болып, эмезе кезиги ол тилди шиҥдеп турган улус болып, азырангылап ла јат. Ол ло. А ол олорды азырап турган алтай тилдиҥ келер ӧйдӧги салымы, арткан алтай балдар алтай тилинеҥ там ла там ырап браатканы олорго керек те јок. Јаан болзо ол ло «Тӧрӧл тилин билери биледеҥ башталат…» деп, бойыныҥ балдары ла бойы алтай тилин билбезинеҥ бир де уйалбай докладтап ла јат. Эмезе бойыныҥ кажы ла докладыныҥ алдында ак-чек айдынзын - мен алтай тилим билбезим, буруумды таштагар ла бу докладты меге бистиҥ алтай тил билер специалист белетеп берген, мен оны кычырып ийейин. Бу шоу ӧйинеҥ ӧтти.

Алтай тилин билери јаҥыс ла оморкодулу эмес, алтай кижини кижи деп тоорына экелзе, ол тушта улус бойлоры тилин ӱренип баштаар. Ол ло Чечняда чечен тилин билбес кижи, чечен мен деп аданып албас, кырса ийт болор. Угыла алтай кижиге кӧчӱрзе – «алтай тилиҥ билбес болзоҥ, сен кижи эмес, кырса ийт» дегени.

Мындый оҥдомолды алтай јиитердиҥ бажына кийдирерге, кажы ла талдаштарда депутаттарга ла главаларга карьеразын, акчазын сананган единорос тӧрӧгӧнди эмес, единорос танышты эмес, единорос јылбыҥдуштарды эмес, чын тунчы (патриот) улусты јӧмӧӧр керек! Олорды туткан кийнинде, олордыҥ ижин јаантайын ајаруда тудуп, шиҥдеп, каруузына тургузып, керек болзо ижинеҥ ле јамызынаҥ јайымдаар керек!

Ол тушта ӧскӧ калыктарла теҥ болорыс. Ӧскӧ арга јок!

 

В. Кудирмеков, «Алтай Курултайдыҥ» Тӧс Тӧргӧӧзиниҥ јааны, Улалу

Чтобы оставить сообщение,
Вам необходимо авторизоваться на сайте.